افت تحصیلی و راهکارهای مقابله با آن
باسم النور
درخت تو گر بار دانش بگیرد به زیر آوری چرخ نیلوفری را
مقدمه:
افت تحصیلی از مباحث مورد توجهی میباشد که در سنوات اخیر ذهن دلسوزان نظام تعلیم و تربیت را به خود مشغول نموده و جهت جلوگیری از این پدیده راهکارهای متفاوتی ارائه شده است . راهکارهای عملیاتی و کاربردی که بعضا مثمر ثمر بوده و نتایج مثبتی نیز در بر داشته است . در این مقاله نیز سعی گردیده که با تجمیع آن دسته از راهکارهای آموزشی که زمینه کم رنگ شدن این پدیده مخرب را بدنبال می آورند ، به بحث و بررسی پرداخته و پیشنهاداتی در این باب که فراخور دانش آموزان، خصوصا ناحیه 4 شیراز باشد ، ارائه شود .
در این مقاله به ترتیب معنای افت تحصیلی ، خسارت های ناشی از افت تحصیلی ، عوامل موثر بر افت تحصیلی ، برنامه های کوتاه و دراز مدت جهت جلوگیری از كاهش افت تحصيلي ، بیان مسئله و راهکارهای مربوطه ، افت تحصیلی و روشهای ایجاد انگیزه درسی در دانش آموزان شامل (( مهارت های صحیح مطالعه ، عدم نشست و بر خاست با دوستان ناباب ، تکلیف در خانه ، محتوای کتب درسی )) نقش انگیزش درپیشرفت تحصیلی دانش آموزان ویادگیری آنها و متعاقب آن کاهش افت و در نهایت پیشنهادهایی برای برانگیختن وحفظ توجه وعلاقه به یادگیری دردانش آموزان توسط دبیران گرامی آمده است . امید اینکه این مطالب مفید فایده بوده و مورد استفاده همکاران محترم آموزشی قرار گیرد .
منظور از افت تحصیلی چیست؟
معنای لغوی افت عبارت است از کمبود، کمی، کم و کاست و نقصان. لذا افت تحصیلی به معنای کمبود و نقصان در فرآیند تحصیل است. یا به معنای تحت اللفظی آن سنجش علل آمار تجدیدی و مردودی دانش آموزان است.
. افت تحصیلی کاهش عملکرد دانش آموز از رضایت بخش به نامطلوب است، اگر بین استعداد بالقوه و بالفعل دانش آموزی فاصله ای ایجاد شود، از آن به عنوان افت تحصیلی یاد می شود و بهترین شاخص در این زمینه مقایسه عملکرد قبلی و فعلی است.گاهی افت تحصیلی فراتر از اعدادی است که ذکر می شود، گاهی اوقات با این که دانش آموز قبول می شود و به پایه بالاتر راه می یابد اما آموزش، کیفیت لازم را ندارد و دانش آموز از نظر سطح دانش و معلومات پایین است و در این خصوص می توان از افت پنهان نام برد.
افت تحصیلی کاهش نسبی فعالیت درسی و مطالعه یک دانش آموز در یک دوره نسبی در مقایسه با دوره نسبی قبل از آن
اً کسی که طی سه ماه نمرات در حد 15 داشته اما در دو هفته اخیر در تمامی یا تعدادی از دروس نمرات حدود 12 کسب کرده، می گوییم در حال حاضر نسبت به سه ماه پیش افت تحصیلی دارد. منظور از آوردن کلمه نسبی این است که افت تحصیلی تنها شامل دانش آموزان ضعیف نبوده حتی کسی که چند ماه پیش نمرات حدود 18 داشته اگر در حال حاضر نمرات حدود 16 کسب می کند ، دو نمره نسبت به دوره قبل افت دارد.
افت تحصیلی دانش آموزان یکی از مشکلاتی است که اگر به آن توجه نشود، گاهی موجب دلسردی و ترک تحصیل خواهد شد و
شکست دانش آموز در تحصیل، اتلاف سرمایه انسانی و اقتصادی را در پی دارد. بنابراین عوامل افت تحصیلی باید به طور دقیق
موشکافی و راهکارهای اساسی برای جلوگیری از آن ارائه شود.
هنگام مواجه شدن با افت تحصیلی در دانش آموزی نباید انگشت اتهام به سمت او برده و از او به عنوان شاگردی تنبل و بی انضباط یاد
شود، چون گاهی ممکن است وضعیت آشفته و نا به سامان خانواده در آن نقش داشته باشد.اولیای دانش آموزان باید ارتباط بیشتری با
مدرسه برقرار کنند و در جریان تعلیم و تربیت فرزندان خود و روند آموزش آن ها قرار گیرند.
افت تحصیلی و مردودی یکی از قدیمی ترین و شناخته شده ترین مسائل آموزش و پرورش در بسیاری از کشورهاست و تحقیقات نشان می دهد هیچ کشوری نتوانسته است یک راهکار برای جلوگیری صد در صدی این مشکل ارائه دهد اما تمام کشورها متناسب با شرایط و وضعیت خود بررسی هایی را انجام و راهکارهایی را ارائه داده اند. پس بهتر است که بر اساس واقعیت های موجود و شناختی که از عوامل ایجاد افت تحصیلی بدست آمده است ، حتی در مناطق مختلف آموزشی ، نسخه های متفاوتی پیچید و منحصر به روش های کلیشه ای نبود .
خسارتهاي ناشي از افت تحصيلي:
1-هزينههاي تحميلشده به دولت یاآن چه افت تحصیلی به نظام آموزشی تحمیل می کند را میتوان شامل موارد زیر دانست :
الف: اتلاف هزينههاي جاري اداره و موسسات آموزشي توسط دولت.
ب: اتلاف سرمايهگذاريهاي ثابت براي احداث و تجهيز فضاهاي آموزشي و پرورشي.
2- هزينههاي تحميلشده بر خانواده شامل:
الف: اتلاف هزينههاي مستقيم خانواده مثل پرداخت حق ثبتنام، هزينه لوازمالتحرير.
ب: اتلاف هزينههاي حمل و نقل، ارتباطات براي رفت و آمد دانشآموزان به مدرسه.
3- خسارتهاي وارده به دانشآموزان شكست خورده شامل:
الف: هزينه فرصت از دست رفته بر اثر ديرتر راه يافتن به بازار كار.
ب: خسارتهاي ديگري كه بر فرد وارد ميشود مثل هزينه واقعي سرخوردگي، احساس حقارت و بيكفايتي و خودپنداري منفي.
به نظر ميرسد كه بعد رواني اجتماعي خسارتها كه به دانشآموز و خانواده او وارد ميشود، بهمراتب ضربات رواني جديتري نسبت به
بعد مادي برخانواده و فرد تحميل ميكند و متأسفانه جبران زخمهاي شكست تحصيلي به سختی و كندي انجام ميشود.
عوامل موثر بر افت تحصیلی:
این عوامل را به طور خلاصه میتوان چنین بیان نمود و آن را در 4 بخش خود دانش آموز ، خانواده،مدرسه و اجتماع لحاظ نمود:
۱. عوامل مربوط به خود دانش آموز
· عوامل فیزیولوژیکی و جسمی مانند ضعف بینایی و شنوایی و غیره
· عوامل ذهنی و روانی مانند میزان هوش و قدرت حافظه و سلامت روانی
· نداشتن هدف واقعی و عینی و روشن از تحصیل
· عدم انگیزش درونی برای تحصیل و مطالعه
· نداشتن اعتماد به نفس کافی
· ضعف اراده در تصمیم گیری های تحصیلی و مطالعه و اجرای تصمیمات
· عدم برنامه ریزی دقیق از لحاظ زمان و میزان مطالعه روزانه
· نداشتن روش مطالعه مناسب برای دروس مختلف
· مهارت های مطالعه نادرست .
۲. عوامل مربوط به خانواده
· اختلاف خانوادگی و خانواده آشفته ، طلاق فیزیکی یا روانی والدین ، وجود نا مادری یا نا پدری و غیره
· اختلاف فرزندان با خانواده مانند لجبازی با والدین و اعتراض به جو خانواده
· وابسته و متکی نمودن فرزندان به والدین در امور درسی و تکالیف منزل از دوران ابتدایی
· تحقیر ، سرزنش و مقایسه نادرست فرزندان با همسالان موفق و در نتیجه پایین آوردن اعتماد به نفس و خود پنداری آنان
· تغییرات منفی در خانواده مانند ورشکستگی سیاسی و اقتصادی و اعتیاد و غیره
· تغییر در جهت ارتقای سریع و غیر مترقبه سطح اقتصادی یا اجتماعی خانواده و از خود باختگی و غافلگیر شدن فرزندان و انواع انحرافات
۳ . عوامل مربوط به مدرسه
· گروه همسالان مانند مزاحمت و شوخی های نابجا در کلاس درس
· رفتارهای نا مناسب عوامل اجرایی مدرسه مانند مدیر ، معاونین ، دبیران و مشاوران
· جو عمومی حاکم بر مدرسه از لحاظ درسی مانند سخت گیری بیش از حد دبیران در دادن نمره به خاطر بالا فرض کردن سطح علمی مدرسه یا همرنگ شدن دانش آموز با سایر دانش آموزان ضعیف با فرض اینکه همه دانش آموزان مدرسه ضعیف هستند.
۴. عوامل مربوط به اجتماع
دوستان نا باب
استفاده نادرست از کلوپ های ورزشی ، بدن سازی ، بیلیارد و غیره
استفاده نادرست از کافی نت ها و گیم نت ها گذراندن وقت زیاد در خیابان ها و خارج از منزل
برنامه های کوتاه و دراز مدت جهت جلوگیری از افت كاهش افت تحصيلي
افت تحصيلي موضوعي غير قابل حل نيست، اما حل آن هم يكباره و ناگهاني و با شيوههاي آني ميسر نيست. براي مقابله با اين پديده،
به برنامهريزيهاي درازمدت و زيربنايي احتياج است. برنامههايي كه بر اساس واقعيتهاي اجتماعي باشند و ضمانت اجرايي به عنوان
يكي از اصول برنامهريزي آموزشي را داشته باشند.
الف: برنامههاي درازمدت يا بنيادي: اين برنامهها تدابير زيربنايي است كه يك سياست كلي را در نظام آموزشي ميطلبد.
برخي از جزييات اين روشها عبارتند از:
1- تجديد نظر در نظام ارزشيابي.
2- كاهش تعداد دانشآموزان هر كلاس.
3- ارزيابي هوشي دانشآموزان و شناخت توانایی های آنان قبل از شروع مقطع تحصیلی جدید .
4- تجمیع امكانات آموزش و پرورش و استفاده بهینه از امکانات .
5- تغییر در شیوه هدایت تحصیلی که بحمدا... با تغییر نظام آموزشی از اول راهنمایی به سوم دبیرستان باز خواهد گشت . این نکته
بسیار تامل برانگیز بود و هایت تحصیلی بعد از سال اول دبیرستان ، خود یکی از عوامل ریشه ای افت تحصیلی محسوب میگردید .
ب: برنامههاي كوتاه مدت: جزئيات اين برنامهها به شرح زير است:
1- تهيه به موقع كتابهاي درسي و فراهم آوردن وسايل كمك آموزشي.
2- همكاري نزديك اولياء مدرسه و والدين.
3- ارزيابي عملكرد معلمان و تشويق معلمان كارآمد.
4- تقويت انگيزههاي دروني دانشآموزان.
همچنين تغيير در نگرشهاي آموزشي معلمان، تغيير در سبكهاي مديريت مدارس، نوآوري در روشهاي تدريس، اصلاح فرآيند
ياددهي- يادگيري و توجه به مشاركت مردمي ميتواند در كاهش مسائل آموزش و پرورش به ويژه افت تحصيلي مثمر ثمر باشد.
بیان مسئله و راهکارهای مربوطه :
1-اگر بپذیریم آموزش و پرورش توانایی های فردی را افزایش می دهد و این توانایی ها منشاء پیشرفت و تحولات در آینده است ، هر قدر کیفیت موسسات آموزشی بهتر باشد امکان تحرک و ظهور و بروز استعدادهای نهفته دانش آموزان نیز بیشتر است .
2-امروزه این حقیقت مورد تایید همکاران قرار گرفته که نقش دانش آموزان در ارتقاء کیفیت آموزشی ، به مراتب از سایر متغیرها نظیر ، کیفیت معلم ، امکانات و تجهیزات و سیاست های آموزشی ، به مراتب مهم تر است . کیفیت دانش آموزان عمدتا به توانایی های ذاتی ، محیط خانوادگی و اوضاع اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی والدین آنان است . هر قدر آمادگی آنان برای آموزش بیشتر باشد ، کیفیت آموزشی نیز ارتقاء سریع تری خواهد یافت .
3-کیفیت آموزشی را نه تنها در میزان توفیق دانش آموزان در طی مدارج تحصیلی و سطح نمرات آنان باید جستجو کرد بلکه تغییرات و تحولات که دانش آموزان ناشی از حضور در مدرسه دارند و بسیاری از مسائل اجتماعی ارزشمندی که در کنار درس و تحصیل می آموزند ، همگی می تواند در کیفیت آموزشی دانش آموزان تاثیرگذار باشد .
4-بی شک بین هزینه سرانه هر دانش آموز و کیفیت آموزشی ارتباط وجود دارد ، می توان با تخصیص بهتر و عادلانه منابع با هزینه های کمتری به کیفیت برتر آموزشی دست یافت .
5-ارتقاء کیفیت نیازمند زمان ، سرمایه و اهتمام تمامی دست اندرکاران امر آموزش است . تمامی مدارس بایستی حداکثر تلاش خود را به کار برند تا کیفیت کار خود را بهبود بخشند . ناامیدی مسئولین در این خصوص نتیجه ای جز شکست ندارد .
6-برای ارتقاء سطح آموزشی در دبیرستانها بایستی در کیفیت دانش آموزان مقطع ابتدایی و راهنمایی و اصولا پایه دانش آموزان ، سرمایه گذاری بیشتری صورت گیرد تا تحولات لازم در روحیه و اذهان کودکان پدید آید و مقدمات پیشرفت در سایر مقاطع تحصیلی بوجود آید . .
7-در سپردن مسئولیت ها و کارها بایستی اصل شایسته سالاری رعایت شود . بدیهی است توجه به معیارهایی از قبیل وابستگیهای حزبی و جناحی ، احساس بی عدالتی و نارضایتی شغلی در همکاران ایجاد کرده که پیامدهای آن برای جامعه بسیار گرانبار است .
8-ارائه بهتر خدمات مشاوره ای و نقش بسیار حساس مشاوران در مدارس باعث می شود تا دانش آموزان با احساس امنیت خاطر تمام مشکلات ( تحصیلی ، آموزشی ، خانوادگی و رفتاری ) را با مشاور در میان گذاشته و مشاورین نیز با رعایت رازداری و اصل احترام به آزادی و حق انتخاب و مسئولیت پذیری مراجعان برای حل مشکلاتشان ، اقدامات لازم را انجام دهند .
9-استفاده از مثل و ضرب المثل و تمثیل به عنوان یکی از شیوه های موثر و جذاب در تعلیم و تربیت همان جرقه ای است که ما برای هدایت فکر دانش آموزان در سطوح دبیرستان و پیش دانشگاهی بدان نیاز داریم .
10-استفاده از شیوه مشارکت و همیار معلمی :
اقدامی که یک دانش آموز مستعد مسئولیت یادگیری 2 تا 3 نفر از دانش آموزان را زیر نظر معلم مربوطه بر عهده می گیرد .
11- هر چه جلسات آموزش خانواده ویژه دانش آموزانی که دارای ضعف درسی هستند محتوایی تر و منظم تر باشد کیفیت آموزشی نیز بالاتر است .
12-آموزش روشهای صحیح مطالعه به دانش آموزان با راهنمایی دبیران مربوطه و مشاورین آموزشگاهها می تواند به بهبود کیفیت دانش آموزان کمک نماید . (در ادامه مقاله به تعدادی از این روش ها اشاره شده است )
13- تقدیر از دبیرانی که در جهت بهبود کیفیت آموزشی اقداماتی موثری داشته باشند .
14- برگزاری جشنواره های تقدیر توسط آموزشگاهها با همکاری اداره از دانش آموزانی که در طول یکسال پیشرفت تحصیلی داشته اند با حضور والدین ، مسئولین و دست اندرکاران .
15- استفاده از شیوه های نوین تدریس و یادگیری مشارکتی با عزت نفس ، میزان تمرکز روی تکالیف،لذت بردن ازکلاس و مدرسه وعشق به یادگیری را افزایش و وابستگی به معلم را کاهش میدهد .
16- تاسیس و راه اندازی رشته های جدید در مراکز فنی و حرفه ای و کار دانش متناسب با نیازهای منطقه و استعدادهای دانش آموزان تا آنان مجبور نشوند به دلیل ادامه تحصیل در برخی رشته ها از منطقه مهاجرت نمایند .
17-نظر به اهمیت نقش معلمان و با توجه به اینکه سرنوشت نزدیک به یک سوم جمعیت کشور یعنی حدود 19 میلیون دانش آموز به عملکرد معلمان گره خورده است . بایستی در تامین نیازهای اولیه معیشیتی آنان کوشید . اگر معلمان به دلیل کمی حقوق ، امکانات رفاهی و بی عدالتی های موجود در کار ، سطح زندگی خود را نامطلوب یافته و اعتبار و حیثیت اجتماعی مورد انتظار خود را در خطر ببینند ، کاهش کارایی آنان موجب ناکارآمدی نظام تعلیم و تربیت برای پرورش نسل آینده و کاهش تاثیرات الگویی معلمان برای دانش آموزان خواهد شد .
بر روی تاثیر این جمله در دانش آموزان ، مقداری تامل کنیم ؛ "ما هم اشتباه کرديم آمديم معلم شديم و با شما کله پوک ها سر و کله مي زنيم ، اگر رفته بوديم به بازار ، حالا وضع ما بهتر از اينها بود" ...این جمله مشهور را در یکی دو دهه پیش برخی ها در کلاس عنوان می کردند... که خود میتواند ضربه مهلکی به پیکره آموزش و پرورش و از طرفی به روحیه لطیف و انعطاف پذیر دانش آموزان وارد آورد .
افت تحصیلی و روشهای ایجاد انگیزه درسی در دانش آموزان
مهارت های صحیح مطالعه
مطالعه با فاصله: مطالعه بی وقفه و مستمر موجب خستگی و بیزاری از مطالعه می شود؛ روش درست ، مطالعه ی با فاصله و استراحت در میان دو وعده مطالعه میباشد. مورد زیر الگوی مناسبی است » 90 دقیقه مطالعه و 15 دقیقه استراحت ، 75 دقیقه مطالعه و 30 دقیقه استراحت ، 60 دقیقه مطالعه و 45 دقیقه استراحت ، 45 دقیقه مطالعه و استراحت نسبی زیاد و انجام سایر امور روزانه » یادتان باشد به هر میزان که میزان مطالعه در یک روز افزایش می یابد خستگی زیاد شده و به دقایق استراحت زیادتری نیاز دارید و مدت زمان مطالعه مرحله بعدی باید کاهش یابد.
عدم مطالعه در کنار وسایل صوتی و تصویری روشن
لب خوانی به جای بلند خوانی
مطالعه در حالت نشسته و آرامش به جای حالت حرکت و قدم زدن
مطالعه به موقع و بیدار نماندن در شب برای حضور مناسب در کلاس یا جلسه امتحان روز بعد
مطالعه نکردن در موقع خستگی
عدم مطالعه طوطی وار (بدون درک و تلخیص و طبقه بندی)
مطالعه نکردن با حالت افسردگی
شروع مطالعه از مطالب آسان به مشکل
مطالعه نکردن در حالت نگرانی و اضطراب
اظهارات نامناسب در حضور دانش آموزان
گاهي اوقات يکي از عوامل افت تحصيلي دانش آموزان معلمها هستند. گاهي ديده شده تعدادي از معلمان بعضي اوقات در سر کلاس درس شروع به شکايت از وضع مادي خود مي کنند و ناخواسته اين پيغام را براي دانش آموزان مي فرستند که تحصيل در شرايط امروز جامعه فايده اي ندارد و کساني که در جستجوي وضع مادي بهتري مي گردند بايد آينده بهتر را در بازار کار جستجو کنند. بايد به خاطر داشت که اين تبليغات سوئ دانش آموزان را منحرف مي کند و همين انحراف از تحصيل زمينه ساز افت تحصيلي آنها مي شود.
اعتماد به نفس دانش آموز خود را تقويت کنيد
کمبود اعتماد به نفس در دانش آموزان يکي از عواملي است که دانش آموزان را از تلاش و خودباوري باز مي دارد و سبب افت تحصيلي شديد آنها مي شود. والدين بايد به دانش آموزان خود کمک کنند تا خودشان را باور کنند و بتوانند خلاقيت هاي تحصيلي خودشان را بروز دهند. ترس از رفوزه شدن يا گرفتن نمرات بد در امتحانات آخر سال يکي از عوامل خطرناکي است که سبب افت تحصيلي شديد دانش آموزان مي شود.
ترس از شکست ، انرژي دانش آموزان را ضعيف مي کند و آنها را به عقب هل مي دهد. مي شود با صحبت کردن و تعريف خاطراتي از دوراني که خودتان نيز دانش آموز بوديد ترس آنها را از امتحانات کاهش دهيد. بعضي از دانش آموزان خيلي زودرنج هستند و به همين علت زود به مرز افسردگي مي رسند. والدين بايد به آنها راه مبارزه با مشکلات را بياموزند.
بايد به فرزند دانش آموز خود بياموزيد تمام مشکلاتي که بر سر هر انساني مي آيد به خاطر اين است که آنها نتوانند خوب پيشرفت-
-کنند و مشکلات نيز همين را مي خواهند. به فرزند دانش آموز خود بياموزيد که مقاومت و استقامت را در خود تقويت کند. البته والدين خود بايد الگوي مناسبي براي فرزندان باشند. هر گام موثري که شما در راه تقويت اعتماد به نفس فرزندتان بر مي داريد زمينه سازي براي پيروزي هاي تحصيلي آينده آنها خواهد شد
به همين ترتيب والدين نيز در افت تحصيلي خيلي نقش دارند. يک حرف مي تواند سرنوشت دانش آموزي را عوض کند و سبب دلسردي او از ادامه جدي تحصيلات شود. بايد مراقب اظهاراتي که در حضور دانش آموزان درخصوص آينده و فارغ التحصيل شدن آنها مي شود باشید . بعضي از والدين ناخواسته اين طرز فکر را در ذهن فرزندان خود به وجود مي آورند که درس خواندن به بيراهه رفتن است. به خاطر داشته باشيد از آنجا که فرزندان شما در سن کم تجربگي هستند و از اظهارات اطرافيان نزديک خود الگوبرداري مي کنند نبايد در حضور آنها چيزهايي را بيان کرد که تاثيرات منفي بر آنها داشته باشد.
عدم نشست و بر خاست با دوستان ناباب
يکي از عوامل ديگر که سبب افت تحصيلي شديد دانش آموزان مي شود معاشرت با افراد ناباب است. فراموش نکنيد که دوستان در سرنوشت فرزندان شما نقش خيلي موثري دارند. بکوشيد به طور غير مستقيم کنترلي روي دوستان فرزندان خود داشته باشيد و مراقب ارتباطهايي که آنها با ديگران در خارج از محيط خانواده برقرار مي کنند باشيد. در مدرسه دانش آموزان زيادي با افکار و شخصيت هاي متفاوت وجود دارند که همگي آنها مي توانند تاثيرات مثبت و گاه نامطلوبي روي فرزند شما داشته باشند. طبيعتا شما هميشه نمي توانيد همراه فرزند خود باشيد ، ولي مي توانيد به او بياموزيد هر کسي را به دوستي قبول نکند. بکوشيد علاوه بر داشتن شناختي از دوستان نزديک فرزندان خود ، شناختي نيز از خانواده آنها داشته باشيد.
تكليف در خانه
تكليف دانش آموزان در منزل فعاليتي هدفدار، تكنيكي و وسيله اي در خدمت يادگيري است لذا نبايد آنرا به منزله وسيله اي جهت پر
((صفحه نهم ))
كردن اوقات فراغت دانش آموزان و يا سرگرم كردن آنان تلقي نمود. تكليف بايد با تواناييها و علايق دانش آموزان مطابقت داشته باشد.
مدت تكليف بايد متناسب باشد با مدت زماني كه لازم است دانش آموز در منزل صرف امور درسي كند. ولي گهگاه اين تناسب رعايت نمي شود. و تكاليف سنگين بر دانش آموزان تحميل مي شود كه موجب خستگي و دلسردي مي شود.
محتواي كتب درسي
از عوامل مهم و تعيين كننده در افت يا پيشرفت تحصيلي دانش آموزان كتابهاي درسي است كه به دانش آموزان ارائه مي شود. اين مسئله از دو جهت در نظام آموزشي حائز اهميت است. اول آنكه: ارزشيابي تحصيلي و استخدامي، تعيين صلاحيت علمي افراد و نيز ملاك ورود به دانشگاهها و مراكز آموزشي عالي، و... بر محور كتابهاي درسي و فهم محتواي آن استوار است. دوم اينكه: اگر بگوييم كتب درسي تنها وسيله آموزشي است كه در اختيار معلمين قرار مي گيرد، سخني به گزاف نگفته ايم.
اكنون اين سئوال به جاست كه آيا تنها هدف نظام تعليم و تربيت ، انتقال محتواي كتب درسي به دانش آموزان است؟ آيا انتظار جامعه، از نظام آموزشي تنها انباشته كردن اصطلاحات و مفاهيم موجود در كتب درسي است در ذهن دانش آموزان يا نه آنچه مهم است، تربيت صحيح و اسلامي دانش آموزان است. يعني ايجاد جو و محيطي مطلوب در مدرسه براي رشد و پرورش استعداد هاي نهفته و شكوفا كردن قوه ابتكار و خلاقيت، آموزش آداب و ارزشهاي اسلامي به دانش آموز است تا با آمادگي قبلي كافي افرادي سازنده براي جامعه تربيت شوند.
«آنچه بايد در هر نظام تعليم و تربيت و ملحوظ باشد، تربيت شهروندان سازگار، ساختن و پرداختن شخصيتهاي سالم، انتقال علوم و معارفي است كه ابعاد وجود مختلف جهان هستي را مي شناسانند. » پر واضح است كه انتقال علوم و معارف تنها نقش ابزار و مقدمه دارند نه هدف. لكن متأسفانه آنچه در نظام آموزشي ما به عنوان هدف اصلي قلمداد مي شود تنها انتقال دانش و معارف موجود در كتابهاست!
نقش انگیزش درپیشرفت تحصیلی دانش آموزان ویادگیری آنها و متعاقب آن کاهش افت تحصیلی
ایجاد هوشیاری وتوجه دردانش آموزان، وجوددقت ، ازعوامل مهم درفراگیری مطالب درسی است ودقت وتوجه کم سبب یادگیری
ضعیف دردانش آموزان می گردد.بنابراین معلمان ومربیان برای افزایش سطح توجه ودقت دانش آموزان، باتوسل به تدابیروروشهای مختلف،می توانند توجه دانش آموزان رابه مطالب درسی جلب نمایند.درحقیقت معلم بایددرکلاس درس ، نقش یک محرک رابازی کند.معنی دار کردن مطالب،پیچیدگی وسهولت یاسختی وآسانی مطالب وگفته ها،رفتارهای معلم ازقبیل نگاه کردن یکسان وهمه رامخاطب قراردادن،کیفیت نوشته های معلم برروی تخته،همه به طورمستقیم توجه ودقت دانش آموزان راتحت تأثیرقرار می دهد.معلم بااستفاده ازتدابیرآموزشی می تواند بعدازایجادتوجه ودقت دردانش آموزان آن رادرسطح مطلوب حفظ نماید.ازسوی دیگرکم یازیادبودن علاقه دانش آموزان نسبت به یادگیری وآموختن موضوعهای مختلف درسی به تجارب آنها دربرخوردبااین موضوع ها ارتباط دارد.تجارب یادگیری دانش آموزان دردرسهای مختلف وقتی به صورت موفقیت ها یا شکست های پی درپی باشد، سبب ایجاد تصوراتی نسبت به تواناییهادررابطه بایادگیری موضوع های مختلف می شودوحتی انگیزه آنهارادررابطه باموضوع های مشابه،تحت تأثیرقرار میدهد.اگردانش آموز معتقد باشدکه درگذشته،دریادگیری مطالب مشابه بامطالب جدید موفق بوده است باعلاقمندی ودقت به مطالب جدیدگوش فراداده وآنها رامی آموزد، اما اگر به این اعتقاد رسیده باشدکه یادگیری مطالب جدید نیزمانند یادگیری مطالب مشابه درگذشته منجر به شکست خواهد شد،نسبت به یادگیری آن مطلب ازخودعلاقه نشان نخواهد داد.این انگیزه های مثبت ومنفی ابتدا مشخص ومحدود به موضوعهای خاص درمدرسه هستند،اما باافزایش تجارب مثبت یامنفی، گسترش مییابند وتا آنجا پیش میروند که تمام دروس رافرامی گیرند. اگر تجارب داتش آموزازمحیط مدرسه خصوصاً درسالهای نخست تحصیلی حاکی از وجودشایستگی ولیاقت درمدرسه باشد،تجارب احساس موفقییت وافزایش اعتماد به نفس درسالهای آتی نیزتکرار خواهد شد.چنین فردی قادرخواهد بود باتکیه براین تجارب موفقیت آمیزدرحین تحصیل آن رابه زندگی واقعی خودتعمیم دهد وبدون تحمل سختی بربحران ها،فشارهاواسترس های شدیددرزندگی غلبه کند.این احساس لیاقت وشایستگی که در مدرسه آموخته می شود،وی راقادرمی سازددرحل مسائل ازروشهای واقع بینانه ای استفاده کند.ازسوی دیگر،تجارب شکست وعدم شایستگی طی سالیان تحصیل درمدرسه دردانش آموزان سبب ایجاد علائمی ازاحساس حقارت وخودکم بینی وپریشانی می شودوبرارتباطات آنها دردنیای خارج ازمدرسه نیز تأثیرمی گذارد.
پیشنهادهایی برای برانگیختن وحفظ توجه وعلاقه به یادگیری دردانش آموزان توسط دبیران گرامی :
* برای نمرات مستمر و میان ترم اهمیت قائل شده و آن را جدی بگیرید .
* شیوه های نوین ارزشیابی را مورد توجه قرار دهید .
* برای دانش آموزان کنفرانس های کلاسی پیش بینی کنید و آنان را به تحرک وادارید .
* رقابت های سازنده و مفید بین دانش آموزان ایجاد نمایید .
* معلمین گرامی به دانش آموزان خودنشان دهید که به آنها علاقه دارید وآنها به کلاس شما«تعلق» دارند. اسامی آنان رایادبگیرید.
* همکاری میان دانش آموزان رابااستفاده ازانواع شوراهای دانش آموزی(تحصیلی،بهداشتی)تشویق کنید
* درصورت لزوم درشیوه کاری خود تغییردهید ومیان ساعات تدریس طولانی وسخت،فرصت استراحت کوتاهی مثلاً یک حرکت ورزشی ساده رافراهم کنید و همواره از احادیث و روایات معصومین استفاده نمایید.
* برای تشویق روح همکاری،جلساتی برای درمیان گذاشتن مسائل مختلف و مورد علاقه دانش آموزان ، تشکیل دهید.
* ارزش یادگیری رابه دانش آموزان گوشزد کنید ومحدودیت ها وزیانهای عدم یادگیری رایادآورشوید.
* تأثیر مشوق هادرانگیزه را از یاد نبرید . مشوق عاملی است که دستیابی به آن،انگیزه های افرادراارضامی نماید.برای دانش آموزان نمره خوب ورسیدن به پاسخ صحیح یک مسئله هردومشوق به حساب می آیند.درواقع مشوق ها همان تقویت کننده های مثبت بوده وعاملی هستندکه افرادبرای دستیابی به آن کوشش می نمایند.
تقویت کننده های مثبت به چهاردسته تقسیم می شوند:
1-تقویت کننده نخستین:مانند آب وغذاکه درحقیقت نیازهای فیزیولوژیکی موجودزنده را ارضا می کند.
2- تقویت کننده شرطی:مانند پول ، نمره ، مقام ، شغل و ...
3- تقویت کننده اجتماعی:مانند توجه،محبت،تائید،لبخندزدن ونوازش کردن و ... هستند.
4- تقویت کننده شخصی:که به آن انگیزش درونی نیزگفته می شودکه درحقیقت رضایت خاطرحاصل از یادگیری وکسب دانش ازآن
موارد می باشد.این انگیزه ها نیازی به تقویت کننده های مشخص خارجی نداشته بلکه فعالیت یادگیری ونتایج حاصل ازآن،خوداثرتقویتی دارند.باتوجه به تقویت کننده های فوق الذکربه معلمین ووالدین توصیه می شود که دردانش آموزان به تدریج اثر انگیزه های بیرونی راکم کرده ومشوق انگیزش درونی باشند تابدین ترتیب دانش آموزان یادگیری رابه خاطر یادگیری وفراگرفتن آموخته های جدیدانجام دهند،نه به خاطرکسب مشوق های مادی وزودگذر.
* معلمان ارارائه مطالب کسل کننده واستفاده ازروشهای یکنواخت تاحدامکان خودداری کرده وتنوع درشیوه تدریس رارعایت کنندوازمتکلم وحده بودن پرهیزنمایند.
* میزان توجه ودقت شاگردان به معنی داربودن مطالب،تازگی،پیچیدگی وسادگی مطالب نسبت مستقیم دارد،بنابراین،این امرهمراه باتغییردررفتارمعلم حین درس توجه ودقت دانش آموزان راافزایش خواهدداد.
* استفاده ازتشویق های کلامی مانند عالی،مرحبا،احسنت پس ازعملکرددرست شاگردان سبب افزایش و تقویت یادگیری می گردد.
* والدین ومعلمین ازنمرات دانش آموزان تنها به عنوان وسیله ای برای دادن بازخوردوتوجه هرچه بیشتر آنان به نقاط ضعف وقوت خود ومیزان یادگیری ایشان استفاده کنند،نه بعنوان وسیله ای برای تنبیه.
*معلمان مطالب آموزشی بصورت متوالی ازساده به مشکل ارائه دهند تادرابتدا شاگردان دریادگیری مطالب ساده موفقیت بدست آورند وانگیزه آنها درکسب یادگیری های بعدی افزایش یابد.
* معلمین ازایجادرقابت منفی وچشم هم چشمی دربین دانش آموزان،خودداری ورزند.
* معلمین بااستفاده ازمثالها واصطلاحات آشناوساده،زمینه افزایش سرعت یادگیری راایجادکنند.
* استفاده ازبحث های گروهی،بازیهای آموزشی،ایفای نقش مراجعه به کتابخانه وجمع آوری اطلاعات و آگاهی ازمیزان پیشرفت خود سبب افزایش علاقه وتوجه دردانش آموزان می گردد.
یادآوری این نکته مهم به نظرمی رسد که ایجاد فضای آزادیادگیری بدون احساس ترس واضطراب ازعدم موفقیت وشکست،تشویق دانش آموزان به اظهارعقایدواندیشه های خودودرنتیجه افزایش حس مسئولیت وقبول توانائیها وشایسته گیهای خودازاموربسیارمهمدرفراگیری سریع تر ومناسب تراست.
*نگاه معلمان به دانش آموزان نیز تأثیر زیادی در این زمینه دارد؛ به طوری که اگر دانش آموزی مورد کم توجهی معلم قرار بگیرد، او درس موردنظر را با دلسردی پی گیری می کند.
* شیوه تدریس بعضی از معلمان نامطلوب است و به طوری که آن ها فقط به فکر ارائه درس ها هستند و به پیشرفت یا افت تحصیلی دانش آموزان توجهی ندارند. هر چه ارتباط بین معلم و دانش آموز بیشتر و عاطفی تر شود دانش آموز درس ها را با علاقه بیشتری پی گیری می کند و این امر موجب کاهش افت تحصیلی می شود.
*بعضی از درس ها برای دانش آموزان جذابیت لازم را ندارد و باید برای ارائه آن ها روش های جدیدتری به کار گرفته شود تا از میزان افت تحصیلی دانش آموزان کاسته شود. افت تحصیلی دانش آموزان باید جدی قلمداد شود چون ممکن است به مرور دانش آموزان احساس شکست تحصیلی کنند؛ این امر موجب ترک تحصیل می شود. و.............................
یاد آور میشود که نقش مدیران در این مقوله بسیار کلیدی و قابل توجه است . مدیران میتوانند با ایجاد رقابت سالم و سازنده بین دبیران ، زمینه های افزایش کارآیی دبیران را فراهم نموده ، با تشکیل گروههای آموزشی درسی در مدرسه ، دبیران را به بحث و بررسی کتب درسی و تبادل تجربیات و حل مسایل و پرسش و پاسخ وطرح سئوالات و ایجاد وحدت رویه ، واداشته و زمینه پیشرفت آموزش رادر مدرسه فراهم نمایند .
از شگرد های مدیر در این باب نظر سنجی از دانش آموزان در خصوص ابعاد مختلف شخصیتی و بعد علمی و توانایی و کارآیی دبیران و گوشزد نمودن نقاط ضعف دبیران به جهت بر طرف نمودن نقاط ضعف میباشد .
در خاتمه نگارنده امیدوار است باشناخت هر چه بیشتر عوامل تاثیرگذار در فرایند یادگیری و تقویت آنها ، کنترل و حذف عوامل بازدارنده در فرایند یاددهی و یادگیری و توجه بیشتر به دانش آموزانی که دارای بیشترین افت تحصیلی خصوصا در پایه اول می باشند ،وضعیت درسی آنان بهبود یافته ، آموزش و تربیت اجتماعی با زندگی دانش آموز همراه شود . و به جای انتقال انبوه مفاهیم علمی ، بر مفاهیم اساسی و کاربرد آنها در تحلیل موضوعات و مسائل زندگی دانش آموز ، از جمله کنکور ، انتخاب دوست ، استقلال طلبی ، بحران هویت و .. تاکید شود تا برای تلفیق علم با زندگی ، فرصت هایی پدید آید و زمینه و آمادگی لازم برای کاربرد آنها در موقعیت های گوناگون فراهم آید . انشاا......
